نقشه استراتژی و اهداف راهبردی دانشگاه

نقشه استراتژی و اهداف راهبردی دانشگاه دریک افق ۵ ساله

جهت­‌گیری کلان سازمان (شامل ماموریت و چشم­‌انداز) معمولاً با الفاظ و عباراتی کلی بیان می­ شوند که ارتباط برقرار کردن افراد و گروه­‌ها در لایه‌های زیرین سازمان با آن دشوار است. لذا لازم است که جهت­‌گیری ترسیم شده به اهداف قابل سنجش ترجمه شود. مجموعه اهداف راهبردی دانشگاه (حدود ۶۰ هدف) و روابط علّی میان آن­ها در یک نمودار به نمایش درآمده است که از آن تحت عنوان “نقشه استراتژی” یاد می­ شود. نقشه استراتژی دانشگاه، حاصل بحث و تبادل نظر اعضای محترم شورای برنامه­‌ریزی راهبردی در بیش از ۲۰ جلسه با متوسط زمان سه ساعت است. در این نقشه، بر اساس ماموریت و تصویر مطلوب آینده دانشگاه، اهداف راهبردی در چهار لایه پیامدها، ذی­‌نفعان، فرایندها و زیرساخت­‌ها مشخص و روابط علی میان آن­ها ترسیم شده است. نقشه استراتژی نشان می­دهد که چه خروجی­‌هایی برای کسب رضایت ذی­‌نفعان اصلی باید حاصل شود، چه فرایندهایی برای ایجاد این خروجی­‌ها باید در نظر گرفته شوند و در نهایت چه زیرساخت­‌هایی برای اجرای چنین فرایندهایی مورد نیازند. از طرف دیگر مشخص می­کند که رضایت ذی­‌نفعان چه پیامدهای مثبتی را برای دانشگاه در پی خواهد داشت. برای توضیح بیشتر لطفا پیوست ۱ را ببینید.
شکل ۲ – نمای کلی نقشه استراتژی دانشگاه
در ادامه شرح مختصری از اهداف در چهار لایه پیامدها، ذی‌­نفعان، فرایندها و زیرساخت­‌ها ارائه می­‌شود.

الف) اهداف لایه پیامدها

نقشه استراتژی دانشگاه شامل پنج هدف در لایه پیامدها است که در صورت تحقق آن­ها به هدف غایی “دانشگاه پیشگام، الگوساز و مرجع با بالاترین اعتبار علمی در کشور و منطقه” دست خواهیم یافت. این اهداف عملا در سه دسته قابل تقسیم هستند. دسته اول به رشد و تعالی دانشگاه و سرآمدی آن در حوزه‌­های مختلف آموزش، پژوهش، فناوری و اثربخشی اجتماعی مربوط می‌­شوند. دسته دوم شامل اهدافی است که خوداتکایی نسبی دانشگاه را از نظر مالی مدنظر قرار می­‌دهند؛ و دسته سوم ارتقا و تعالی دانشگاه و دانشگاهیان را در حوزه اخلاق و فرهنگ نشانه گرفته­‌اند. اهداف دسته دوم و سوم اگرچه از نوع پیامدی هستند؛ ولی خود به عنوان پشتیبان اهداف دسته اول نیز عمل می‌­کنند.

شکل ۳ – لایه پیامدها در نقشه استراتژی دانشگاه

ب) اهداف لایه ذی‌­نفعان

در لایه ذی­‌نفعان، اهدافی به تفکیک چهار دسته ذی‌نفع کلیدی به شرح زیر تعریف شده‌­اند

دانشجویان و فارغ التحصیلان

  • آموزش کیفی و به روز
  • احساس مفید بودن برای جامعه
  • زندگی دانشگاهی مناسب
  • توسعه همه جانبه مهارت­های اجتماعی و حرفه­ای
  • استمرار تماس و تعامل با دانش آموختگان

دستگاه­های اجرایی و صنعت

  • تربیت متخصصان و رهبران علمی و صنعتی کشور (عالم، ماهر، خلاق، با نشاط و دارای اخلاق حرفه­ای)
  • حل مسائل توسعه­ای و تولیدی
  • تولید و توسعه دانش و فناوری جدید و بکارگیری آن­ها در تأمین نیازهای اساسی کشور

جامعه علمی

  • الگوسازی و افتخار آفرینی
  • تولید و توسعه دانش و فناوری جدید
  • تربیت متخصصین، محققین و مدرسین تراز اول (رهبران علمی جامعه)

نهادهای سیاستگذار و جامعه عمومی

  • ارتقای تعهد ملی و فرهنگ ایرانی- اسلامی
  • ایجاد فضا و بستر مناسب برای تحصیل و تحقیق بهترین جوانان کشور
  • ارتقا دید فرهنگی و علمی جامعه
  • حل مسائل اساسی کشور
  • الگوسازی و افتخارآفرینی
  • تلاش برای تحقق اسناد بالادستی در زمینه آموزش عالی و پژوهش (به ویژه سیاست‌­های ابلاغی مقام معظم رهبری در حوزه علم و فناوری)

ج) اهداف لایه فرایندها

در لایه فرایندها، ابتدا زنجیره ارزش دانشگاه با اقتباس از مدل APQC ترسیم (شکل ۴) و سپس اهداف راهبردی به تفکیک هر یک از فرایندهای اصلی به شرح زیر تعریف شده‌­اند:

برای توضیح مدل APQC لطفا به پیوست ۱ مراجعه فرمایید.

آموزش

  • ارائه آموزش‌­های روزآمد و بنیادین در سه حوزه علوم، مهندسی و مدیریت در تراز جهانی
  • ارتقای شیوه­‌های آموزش (شیوه‌­های یاددهی و یادگیری)
  • توسعه برنامه های فرارشته­‌ای، چندرشته­‌ای و میان­رشته‌­ای و توجه به مباحث توسعه پایدار (مانند آب، انرژی و محیط زیست) در برنامه‌­ریزی درسی و ایجاد رشته­‌های جدید
  • افزایش مهارت­‌های شغلی و ارتقای سطح خلاقیت، نوآوری، کارآفرینی و اخلاق حرفه­ای دانشجویان
  • توسعه آموزش­‌های تخصصی برای مدیران و کارشناسان ارشد شرکت­‌ها و سازمان­ها
  • توسعه آموزش­‌های مجازی
  • برقراری ارتباط موثرتر میان پایان­‌نامه­‌های ارشد/دکتری و مسائل کشور
شکل ۴ – زنجیره ارزش (فرایندهای داخلی) دانشگاه با اقتباس از مدل APQC

پژوهش

  • ارتقای سطح پژوهش­‌های بنیادی، کاربردی و توسعه­‌ای در تراز جهانی با تمرکز بر حل مسایل ملی
  • توسعه طرح­های پژوهشی و ارتباط با صنعت در حوزه­‌های منتخب
  • توسعه پژوهش­های فرارشته‌­ای، چندرشته‌­ای و میان­رشته‌­ای
  • ارتقای توان پژوهش و نوآوری دانشگاهیان (استادان، پژوهشگران و دانشجویان)
  • برقراری ارتباط موثرتر میان پایان‌­نامه‌­های ارشد/دکتری و مسائل کشور
  • ارتقای هم‌­افزایی و کارآمدی پژوهشکده­‌ها و انسجام آن­ها با دیگر نهادهای دانشگاه (به ویژه دانشکده‌­ها)
  • افزایش مشارکت اعضای هیئت علمی در پروژه‌­های پژوهشی و ارتباط با صنعت (افزایش تعداد استادانی که پروژه پژوهشی و صنعتی دارند) به ویژه ارتقای مشارکت اعضای هیئت علمی رشته­‌های مختلف در اجرای طرح‌­هایی با ابعاد ملی و بین‌­المللی
  • ارتقای شیوه­‌های پژوهش و مدیریت پژوهش در دانشگاه
  • توسعه برنامه­‌های پسا دکتری

توسعه فناوری و تجاری سازی

  • توسعه کمی و کیفی شتاب دهنده‌ها، مراکز رشد و مراکز نوآوری در دانشگاه و یا در کنار دانشگاه
  • افزایش تعداد شرکت­های دانش بنیان زایشی برآمده از تحقیقات در دانشگاه
  • افزایش ثروت آفرینی از طریق تجاری سازی دستاوردهای پژوهشی
  • ارتقای هم‌­افزایی و کارآمدی پژوهشکده‌­ها و انسجام آن­ها با دیگر نهادهای دانشگاه (به ویژه دانشکده­‌ها)
  • بهبود فرآیندها و ساز و کارهای ثبت اختراعات و حفاظت از مالکیت فکری

امور رفاهی و خدمات دانشجویی

  • بهبود فضای آموزشی (با نشاط و برانگیزاننده)
  • توسعه امکانات و بهبود خدمات رفاهی دانشجویان (اسکان، تغذیه و …)
  • ارتقای سطح سلامت جسمی و روانی دانشجویان
  • ارتقای امکانات ورزشی

امور فرهنگی

  • افزایش سطح پایبندی دانشجویان به اصول مذهبی، فرهنگی و اخلاق حرفه­‌ای
  • افزایش سطح تعلق و تعهد دانشجویان به کشور و دانشگاه صنعتی شریف
  • ارتقای آگاهی دانشجویان نسبت به تاریخ و فرهنگ ملی
  • ارتقای سطح مهارت­‌های اجتماعی دانشجویان و ترویج فرهنگ خلاقیت، نوآوری و انجام کار تیمی در میان دانشگاهیان (دانشجویان، استادان و کارکنان)
  • افزایش انگیزه، نشاط و مسئولیت­‌پذیری در میان دانشگاهیان
  • ارتقای کیفیت ارتباط استاد با دانشجو
  • ارتقای توجه به حقوق دانشجویان
  • توسعه و ارتقای کیفیت فعالیت­‌های فوق برنامه (انجمن‌های علمی و …)

ارتباط با فارغ التحصیلان، ذی­نفعان و جامعه

  • ارتباط موثر و مستمر با فارغ التحصیلان
  • ارتقای سطح تعامل با نهادهای حاکمیتی
  • ارتقاء سطح تعامل با سازمان­‎ها و شرکت­های مهم
  • ارتقای سطح تعامل با جامعه عمومی
  • ارتقای سطح تعامل با جامعه علمی- حرفه‏‌­ای کشور

همکاری های منطقه ای و بین المللی

  • افزایش کمی و کیفی دانشجویان خارجی در دانشگاه
  • ارتقای سطح روابط با دانشگاه‌ها و مراکز علمی و پژوهشی شاخص در
    • منطقه (کشورهای همسایه)
    • کشورهای جهان اسلام
    • کشورهای در حال توسعه
    • و کشورهای پیشرفته جهان
  • افزایش حجم پروژه­‌های مشترک با دیگر دانشگاه‌­ها و مراکز پژوهشی در جهان
  • افزایش انتشار مقالات، کتب و گزارش­‌های علمی و ثبت اختراعات و تولید دیگر محصولات علمی مشترک با استادان و محققان دیگر دانشگاه­‌ها و مراکز پژوهشی در جهان
  • افزایش تعداد دوره­‌های آموزشی مشترک با دیگر دانشگاه­‌های جهان
  • افزایش تعداد و ارتقای کیفیت فرصت­‌های مطالعاتی و سفرهای علمی استادان و محققان دانشگاه و نیز فرصت مطالعاتی محققان خارجی در دانشگاه
  • افزایش تعداد و ارتقای کیفیت بازدیدها/سفرهای علمی دانشجویان، استادان و محققین برجسته بین‌­المللی از/به دانشگاه صنعتی شریف
  • افزایش تعداد و کیفیت دستاوردها و محصولات علمی مشترک با اساتید و محققان دیگر دانشگاه­‌ها و مراکز پژوهشی در جهان

د) اهداف لایه زیرساخت‌­ها

اهداف مربوط به فرایندهای پشتیبانی و توانمندسازها به شرح زیر در لایه زیرساخت‌­ها تعریف شده‌­اند:

سرمایه­‌های انسانی

  • ارتقای سطح دانش و مهارت کارکنان فنی و اداری
  • ارتقای سطح دانش و مهارت مدیریتی مدیران دانشگاه

سرمایه‌­های اطلاعاتی

  • توسعه زیرساخت هایIT
  • توسعه سیستم مدیریت یکپارچه اطلاعات در پیوند با فرایندهای دانشگاه
  • توسعه مدیریت دانش

سرمایه‌­های سازمانی

  • توسعه و تقویت مدیریت مالی دانشگاه
  • توسعه و تقویت نظام اداری دانشگاه
  • اصلاح ساز و کارهای تصمیم­‌گیری (بهبود نظام حاکمیتی دانشگاه) در جهت تفویض اختیار به واحدهای مختلف دانشگاه برای افزایش اثربخشی و کارایی و در جهت تقویت اقتدار مدیریتی دانشگاه
  • بهبود نظام ارزیابی عملکرد اعضای هیئت علمی و کارکنان
  • ارتقای فرایند جذب، ترفیع و تبدیل وضعیت و بازنشستگی اعضای هیئت علمی
  • ارتقای فرایند جذب پژوهشگران
  • بهبود فرایند جذب، بکارگیری و ارتقای شغلی و بازنشستگی کارکنان فنی (پژوهشگران و کارشناسان) و کارکنان اداری
  • تقویت توان دانشگاه برای نظارت، بهبود و اصلاح مستمر فرایندها و ساز و کارهای اداره دانشگاه
  • تقویت انسجام درونی بین واحدهای مختلف دانشگاه

امکانات کالبدی

  • توسعه فضای فیزیکی در چهارچوب طرح جامع دانشگاه
  • توسعه و بهبود امکانات آموزشی، کارگاهی، آزمایشگاهی و پژوهشی
  • بهبود فرایندها و مکانیزم­‌های نگهداری و تعمیرات تاسیسات و ساختمان­‌ها
  • بهینه­‌سازی مصرف انرژی، حفاظت از محیط زیست و ارتقای سطح ایمنی در طراحی، ساخت و نگهداری ساختمان­‌ها و تاسیسات
  • توسعه زیرساخت­های مورد نیاز (به غیر از IT و پهنای باند)
  • افزایش نرخ بهره‌برداری از دارایی­ها
  • مدیریت بهینه منابع مالی و سرمایه‌ها
  • توسعه امکانات رفاهی (رستوران، باشگاه و …)
  • زیباسازی محوطه دانشگاه (نورپردازی، مکان­های عاری از خودرو، تناسب رنگ­ها، فضای سبز و …)

همانطور که ملاحظه می­شود، تعداد اهداف در نقشه استراتژی به حدی است که پرداختن همزمان به همه آن­ها امکان­‌پذیر نیست. لذا لازم است تا از میان آن­ها، اهدافی که دارای اولویت بالاتری هستند، انتخاب و به اجرا گذاشته شوند. برای این منظور از ماتریس “اثربخشی-امکان‌پذیری” استفاده شد. بدین ترتیب، اهدافی در اولویت قرار گرفتند که از هر دو منظر اثربخشی و امکان‌پذیری در موقعیت بالایی باشند.

مضامین راهبردی

اهداف راهبردی مندرج در نقشه استراتژی دانشگاه، در پنج گروه “سرآمدی در آموزش و تامین سرمایه انسانی جامعه”، “سرآمدی در علم و فناوری”، “سرآمدی در اثربخشی اجتماعی”، “ترویج اخلاق آکادمیک و فرهنگ ایرانی-اسلامی” و “ارتقای توان مالی دانشگاه” دسته­‌بندی شدند که از آن­ها با عنوان “تم یا مضمون راهبردی”یاد می‌­شود.

مضامین راهبردی که از لایه پیامدها استخراج شده‌­اند، بستر لازم برای برقراری ارتباط موثرتر و کارآمدتر با لایه­‌های زیرین سازمان، ایجاد هم‌راستایی میان بخش‌­های مختلف و نیز پیگیری اثربخش­تر پیشرفت امور را فراهم می‌­کنند. یادآوری این نکته ضروری است که مضامین راهبردی به پنج مورد بالا محدود نمی‌­شوند؛ بلکه این پنج محور، مضمون‌­هایی هستند که تاکنون مورد کاوش قرار گرفته­‌اند و برای آن­ها در لایه­‌های مختلف نقشه استراتژی دانشگاه، اهداف راهبردی پیش‌­بینی شده‌است. مضامین دیگری از جمله “بین­‌المللی شدن دانشگاه” شناسایی شده­‌اند که باید در آینده مورد کنکاش دقیق­‌تر قرار گیرند و برای آن­ها اهداف راهبردی و برنامه­‌های عملیاتی طرح­‌ریزی شود.

شکل ۵ – مضامین راهبردی در نقشه استراتژی دانشگاه

برنامه‌های عملیاتی

پس از تعیین اولویت اهداف، لازم است متولی/متولیان هر یک از اهداف مشخص و از آن­ها خواسته شود تا برنامه عملیاتی خود را برای تحقق هدف مورد نظر تهیه و ارائه کنند. منظور از متولی/متولیان، بخش‌­های اجرایی و واحدهای عملیاتی در دانشگاه هستند که وظیفه سیاست‌گذاری، برنامه­‌ریزی و اجرای برنامه‌­ها در یک حوزه مشخص را بر عهده دارند.

جدول ۲ اهداف راهبردی دانشگاه را به همراه متولیان آن­ها نشان می‌­دهد.

اهداف مندرج در جدول ۲ توسط ریاست دانشگاه به متولیان آن­ها ابلاغ شده و از ایشان خواسته شده است که در یک بازه زمانی معین برنامه­‌های عملیاتی خود را تهیه و به شورای برنامه­‌ریزی راهبردی دانشگاه ارائه کنند. تهیه برنامه­‌های عملیاتی برای اهداف دارای اولویت توسط بخش­‌های مختلف دانشگاه آغاز شده است. مرکز برنامه‌­ریزی راهبردی و توسعه منابع دانشگاه بر اساس اعلام آمادگی قبلی، به ایشان در تهیه برنامه­‌های عملیاتی کمک می‌­کند.

اقدامات آتی برای پیاده‌سازی نقشه استراتژی

موارد زیر در دستور کار شورای برنامه­‌ریزی راهبردی قرار دارد:

  • پرداختن به سایر مضامین راهبردی (از جمله بین‌­المللی شدن دانشگاه)؛
  • تکمیل برنامه­‌های عملیاتی با کمک معاونت‌­ها و مدیریت­های دانشگاه؛
  • تسرّی برنامه­‌های عملیاتی به سطح دانشکده­‌ها­ و پژوهشکده­‌ها؛
  • حمایت از تاسیس و استقرار “مرکز برنامه­‌ریزی راهبردی و توسعه منابع” در دانشگاه که وظایف زیر را به عهده دارد:
    • برنامه­‌ریزی
    • کنترل و پایش
    • ارزیابی عملکرد
    • تامین و توسعه منابع
    • مدیریت یکپارچه اطلاعات
    • مدیریت تحول سازمانی

 

  • طراحی مکانیزم‌­ها، فرآیندها و رویه­‌های سازمانی در زمینه برنامه­‌ریزی و ارزیابی عملکرد دانشگاه در سطح راهبردی. از ترکیب ابزار نقشه استراتژی با کارت امتیازی متوازن می‌­توان برای اندازه­‌گیری میزان تحقق اهداف و نیز ارزیابی عملکرد واحدهای مختلف (شامل معاونت­‌ها، دانشکده‌­ها، نهادهای وابسته به دانشگاه و …) استفاده کرد؛
  • تشکیل کارگروه‌­ها و کمیته­‌های هماهنگی بر محور موضوعات (مضامین) راهبردی؛
  • آغاز اجرای بعضی از برنامه­‌های عملیاتی که نتایج زودهنگامی را برای دانشگاه در پی داشته باشند؛
  • فراهم کردن زیرساخت‌­های لازم برای پیاده­‌سازی نقشه استراتژی و بازنگری دوره­‌ای برنامه راهبردی دانشگاه شامل:
    • زیرساخت­‌های اطلاعاتی
    • ساختار سازمانی مناسب
    • مهارت­های انسانی مورد نیاز
    • نظام حاکمیتی دانشگاه