جهت گیری کلی برنامه راهبردی

برنامه‌ریزی راهبردی: ضرورت‌ها و اقدامات مورد نیاز

برنامه‌ریزی به معنی اخذ تصمیماتی در زمان حال برای دستیابی به اهدافی در زمان آینده و تعیین مراحل اجرایی و ساز و کارهای لازم برای حصول نتایج است. سازمان­ ها به دلایل زیر به برنامه­ ریزی نیاز دارند:

  • اطمینان از دستیابی به اهداف در زمان مشخص و فراهم کردن زمینه پایش و ارزیابی عملکرد سازمان و افراد.
  • هماهنگی میان اقدامات در طول زمان: گاهی تحقق یک هدف نیازمند اقداماتی است که به یکدیگر وابسته‌­اند و بر اساس روابط پیش­ نیازی در برهه­‌های زمانی مختلف انجام می­‌شوند. هماهنگی میان این اقدامات در طول زمان برای دستیابی به هدف مورد نظر، ضروری است.
  • هماهنگی میان اقدامات در عرض سازمان: معمولاً برای تحقق یک هدف، بخش­‌های مختلفی از سازمان مشارکت دارند و هر یک اقدامات خاصی را انجام می­‌دهند. هماهنگی میان این بخش­‌ها از اهمیت بالایی برای دستیابی به هدف از پیش تعیین شده برخوردار است.

برنامه راهبردی، برنامه‌­ای است که جهت‌گیری کلی سازمان و راه‌های تحقق آن را مشخص می­‌کند. هدف برنامه‌­ریزی راهبردی بهبود مستمر نیست، بلکه ایجاد تغییراتی اساسی در جهت­ گیری­‌ها، فعالیت­‌ها و نوع سازماندهی است. برنامه‌ریزی راهبردی مبتنی بر دو تحلیل محیط درون و محیط بیرون صورت می­‌گیرد و سرنوشت و بقای سازمان به آن وابسته است.

سازمان­ها معمولاً هنگامی که با چالش­‌های جدی (شامل تغییراتی محیطی یا معضلات درونی) روبرو می­‌شوند، نیاز به تدوین یا بازنگری در برنامه راهبردی دارند.

  • ضرورت برنامه­ ریزی راهبردی در دانشگاه

دانشگاه صنعتی شریف همچون دیگر دانشگاه­‌های کشور با چالش­‌های اساسی روبرو است و در شرایط محیطی چالش ­بر­انگیزی نیز قرار دارد. مقابله با چالش‌های حال و آینده نیازمند تدوین یک برنامه راهبردی جدید است. به علاوه، حل مسائل (چالش­‌های) اساسی دانشگاه نیازمند تلاش جمعی و هماهنگ تمام بخش‌ها و زیرمجموعه­ های دانشگاه صنعتی شریف است. به همین دلیل، افراد و بخش­‌های مختلف باید در مورد این چالش‌‎ها و راهکارهای مقابله با آن­ها اتفاق نظر داشته باشند.

درعین حال، در صورت پرداختن به چالش­ های موجود بدون ترسیم یک جهت­‌گیری کلی، بیم آن می‌­رود که دانشگاه دچار روزمرگی شده و از ماموریت­‌های اصلی یا رسیدن به اهداف بلند خود باز ماند. به علاوه، با در نظر گرفتن تصویر مطلوب آینده، ممکن است وزن و اولویت چالش­‌های موجود نیز تغییر کند. به عبارت دیگر، ممکن است برخی از چالش­‌های دانشگاه که امروز اساسی و فوری جلوه می­‌کنند، در مسیر آینده دانشگاه از اهمیت کمتری برخوردار باشند و بالعکس. به همین دلیل، در کنار شناسایی و چاره ­اندیشی برای چالش­‌های اساسی دانشگاه، باید به تبیین جهت­گیری کلان دانشگاه و ترسیم تصویر مطلوب آینده آن نیز بپردازیم.

  • اقدامات مورد نیاز برای طراحی و پیاده­سازی برنامه راهبردی

تحقق برنامه راهبردی، نیازمند تعیین اهداف جزیی­تر، تدوین برنامه‌های عملیاتی و تخصیص منابع و بودجه ­ریزی است. بطور کلی برنامه‌­ریزی راهبردی نیازمند انجام فعالیت­‌های زیر است:تهیه فهرستی از چالش‌های اساسی و ترسیم تصویری از جهت­‌گیری­‌های کلان و راهبردی دانشگاه؛

۱- تعیین اهداف راهبردی دانشگاه و شاخص‌های اندازه‌گیری؛

۲- تنظیم برنامه‌­های عملیاتی برای تحقق اهداف راهبردی و مرتفع کردن چالش­‌های اساسی دانشگاه؛

۳- تعیین متولیان و مسئولان هر بخش از برنامه‌های عملیاتی؛

۴- برآورد بودجه مورد نیاز برای اجرایی کردن برنامه­‌های عملیاتی و تخصیص منابع به برنامه‌ها.

علاوه بر موارد بالا، پیاده­ سازی برنامه‌ها در عمل نیازمند وجود نظام‌های مدیریتی است که باید در دانشگاه ایجاد یا تقویت شوند. برخی از مهم­‌ترین این نظام­‌ها عبارتند از:

۱- نظام مدیریت جامع و یکپارچه اطلاعات؛

۲- نظام پایش و ارزیابی عملکرد افراد، تیم­ها، بخش‌­ها و کل سازمان در راستای تحقق اهداف راهبردی؛

۳-نظام بازخورد و اصلاح برنامه راهبردی؛

۴-نظام مدیریت مالی و بودجه ­ریزی دانشگاه؛

۵- نظام حاکمیتی دانشگاه که شامل نقش و وزن معاونت­ ها، دانشکده­‌ها، پژوهشکده­‌ها در تصمیم‌سازی، تصمیم‌­گیری و کنترل و نیز میزان پاسخگویی هر یک در قبال برنامه‌ها و نتایج است.

 

فرآیند تدوین برنامه راهبردی

به منظور تبیین جهت‌گیری کلان و تدوین اهداف راهبردی و برنامه‌های عملیاتی دانشگاه ، از فرایند زیر بهره گرفته شده است (شکل ۱). شرح مختصری از گام‌های این فرایند در پیوست ۱(گام‌های هفت‌گانه فرآیند برنامه راهبردی دانشگاه) آمده است.

شکل ۱: فرایند تدوین و اجرای برنامه راهبردی در دانشگاه صنعتی شریف

تبیین ماموریت (فلسفه وجودی) دانشگاه

ماموریت یا فلسفه وجودی، علت پیدایش یا ادامه حیات سازمان را بیان می­‌کند و به همین دلیل اصلی­‌ترین رکن برنامه­ راهبردی به شمار می‌رود. مطابق با گام­‌هایی که در پیوست ۱ (گام‌های هفت‌گانه فرآیند برنامه راهبردی دانشگاه) تشریح شده‌اند، بیانیه ماموریت دانشگاه صنعتی شریف بر اساس بررسی اسناد بالادستی (شامل نقشه جامع علمی کشور، سیاست­‌های علم و فناوری ابلاغیه مقام معظم رهبری، سیاست­‌های کلی نظام برای رشد و توسعه علمی و سند دانشگاه اسلامی) بررسی خواست­‌ها، الزامات و نیازهای ذی­نفعان و مصاحبه با افراد کلیدی و پیشکسوتان دانشگاه تهیه و طی جلسات متعدد شورای برنامه ­ریزی راهبردی و نیز شورای دانشگاه مورد بررسی و اصلاح و تصویب قرار گرفته است. بیانیه مصوب به شرح زیر است.

«بیانیه ماموریت دانشگاه صنعتی شریف»

گسترش مرزهای دانش و مشارکت موثر در توسعه سرمایه انسانی و توسعه پایدار جامعه از طریق آموزش و تربیت نسل آینده پژوهشگران، متخصصان و رهبران صنعتی و اقتصادی کشور و نیز توسعه و بکارگیری علوم، دانش ها و فناوری های نوین با اولویت تامین نیازهای اساسی کشور

در بیانیه ماموریت دانشگاه، چند واژه کلیدی وجود دارد که لازم است با دقت بیشتری تبیین شوند:

الف) گسترش مرزهای دانش

منظور توسعه روزآمد حوزه­‌های علوم، مهندسی و مدیریت برای بهره‌مندی کشور و ﺟﺎﻣﻌﻪ بشری است که از طریق هم‌افزایی آﻣﻮزش و ﭘﮋوﻫﺶ صورت می­گیرد.

ب) مشارکت موثر

به معنی همکاری با دیگر نهادهای ملی، منطق‌ه­ای و بین­‌المللی در توسعه سرمایه انسانی و توسعه پایدار جامعه است.

ج) توسعه پایدار

منظور توسعه همه‌جانبه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی با حفاظت از محیط زیست و حقوق نسل­‌های آینده کشور و جامعه بشری است.

د) توسعه سرمایه انسانی (نسل آینده پژوهشگران، متخصصان و رهبران صنعتی و اقتصادی)

شامل کشف و جذب استعدادهای برتر، ارایه آموزش‌­های روز آمد و بنیادین در زمینه‌های علوم، مهندسی و مدیریت به آن­‌ها، با هدف تربیت جوانان خلاق و نوآور، سالم و با نشاط، کارآفرین، پویا و جامع‌نگر، دارای روحیه خود‌باوری، توان راهبری، تعهد ملی و اخلاق حرفه‌­ای و اسلامی است.

ه) توسعه و بکارگیری علوم، دانش­ها و فناوری­های نوین در تامین نیازهای اساسی کشور

به معنی انجام پژوهش­‌های بنیادی،کاربردی و توسعه­‌ای در تراز جهانی و با تمرکز بر حل مسایل ملی، از طریق آموزش و پژوهش به ویژه در حوزه­‌های میان رشته­‌ای، چندرشته‌­ای و فرارشته­‌ای، و توسعه همکاری­‌های علمی منطقه­‌ای و بین­‌المللی است.

و) فناوری­‌های نوین

منظور آن دسته از فناوری­‌ای جدید و نوظهوری است که با نیازهای واقعی جامعه انطباق داشته و برای جامعه و محیط زیست پیامدهای مخرب نداشته باشند.

تبیین ارزش‌های محوری دانشگاه

ارزش­‌های محوری/بنیادی اصول پایه‌­ای حاکم بر تمام فعالیت­‌های یک سازمان هستند که مبنای اخذ تصمیمات مهم و نیز انجام اقدامات لازم برای تحقق این تصمیمات، قرار می­‌گیرند. این اصول که ریشه در باورهای عمیق دارند، همچون خطوط راهنما در یک سازمان عمل می‌کنند. بنابراین، تصمیمات یا اقدامات راهبردی نباید در تضاد یا تناقض با ارزش­‌های محوری قرار گیرند. به عنوان مثال، در شرایطی که اعتبار علمی دانشگاه یک ارزش بنیادی محسوب می­شود، در مسیر حرکت به سوی آینده مطلوب، لازم است از انجام هرگونه اقدامی که به شهرت و اعتبار علمی دانشگاه آسیب می­‌رساند، پرهیز شود.

برای ارزش­‌های محوری از واژه “تبیین” استفاده شده است؛ زیرا این ارزش­‌ها ریشه در گذشته سازمان دارند و به یکباره خلق نمی­‌شوند. ارزش­‌های محوری دانشگاه صنعتی شریف بخشی از نظام ارزشی دانشگاه است که اعضای خانواده شریف نسبت به آن باور عمیق دارند و نماد فرهنگ سازمانی دانشگاه محسوب می‌­شود.

برای تبیین ارزش­‌های محوری، ابتدا چندین مصاحبه با افراد کلیدی و پیشکسوت دانشگاه انجام شد و سپس طی جلسات متعدد شورای برنامه‌­ریزی راهبردی نتایج مصاحبه­‌ها­ مورد بررسی و اصلاح قرار گرفت و نهایتا در تاریخ ۱۳۹۵/۶/۵ به شرح زیر به تصویب شورای دانشگاه رسید.

 

«ارزش‌های محوری»

ما در دانشگاه صنعتی شریف، عمیقا به ارزش های محوری زیر باور داریم و پایبندیم:

۱- اعتبار و کیفیت علمی

۲- اثر بخشی اجتماعی

۳- خرد جمعی

۴- نظم و انظباط

۵- همبستگی درون سازمانی

تعریف کلید واژه­‌های بالا به شرح زیر است:

الف) اعتبار و کیفیت علمی

به معنی حفظ و ارتقای کیفیت، اعتبار علمی و شهرت دانشگاه در سطح ملی و بین­‌المللی است. شهرت، تصویری کلی از کیفیت و اعتبار علمی دانشگاه است که در داخل و خارج از کشور وجود دارد.

ب) اثربخشی اجتماعی

به معنای اهتمام به مفید بودن برای جامعه (کشور و جهان) از طریق ارائه آموزش­‌های کیفی در تراز جهانی و انجام پژوهش‌های اصیل و کارآمد در جهت پیشبرد علم، رفاه اجتماعی و ارتقاء شرایط زندگی جامعه انسانی (در چهارچوب ماموریت دانشگاه) است.

ج) خرد جمعی

یعنی احترام به خِرَد جمعی و استفاده از آن در تصمیم­‌سازی و برنامه‌­ریزی در دانشگاه (از طریق شوراها، ساز و کارهای خود ارزیابی و نظر سنجی و …).

د) نظم و انضباط

یعنی حفظ و ارتقای نظم و انضباط در کلیه فعالیت‌­ها (به ویژه در فعالیت­‌های آموزشی و پژوهشی).

ه) همبستگی درون سازمانی

یعنی حفظ و تقویت روحیه همکاری، مشارکت، همبستگی و تعهد در تمامی اعضای خانواده دانشگاه (استادان، دانش­جویان، کارکنان و مدیران).

و) اخلاق مداری

یعنی رعایت اصول اخلاق آکادمیک و حرفه­‌ای (از جمله مسئولیت­‌پذیری، پاسخگو بودن در برابر جامعه و ذی­نفعان، پایبندی به تعهدات، رعایت حقوق معنوی، پرهیز از رفتارهای تبعیض­‌آمیز، قانون­­‌مداری)؛ و ارزش­‌های اخلاق اسلامی (به ویژه خردورزی، احترام به کرامت انسانی، احترام به علم و عالِم، عدالت­‌محوری، صداقت و امانت­‌داری، ادب و حسن خلق).

ی) آزاد اندیشی و پرسشگری

یعنی فراهم کردن فضای آرامش بخش، بانشاط و امن برای آزاد اندیشی، پرسشگری و تبادل آرا برای دانشجویان، کارکنان و استادان.

ترسیم چشم انداز (تصویر مطلوب آینده) دانشگاه

در چهارچوب خطوط راهنما (بر مبنای ماموریت و ارزش­‌های محوری)، چشم‌­اندازهای مختلف و مسیرهای متفاوتی برای تعالی سازمان وجود دارند. انتخاب چشم­‌انداز (تصویر مطلوب آینده) می­‌باید بر اساس ویژگی­‌های خاص سازمان (شامل قوت­‌ها و ضعف­‌ها و شایستگی‌های محوری) و نیز شرایط حاکم بر محیط سازمان (شامل فرصت­‌ها و تهدیدهای محیطی) صورت‌گیرد. به همین دلیل چشم­‌انداز هر سازمانی منحصربفرد و غیر قابل تقلید است.

برای ترسیم چشم‌­انداز، ابتدا فهرستی از فرصت­‌ها، تهدیدها، نقاط قوت و نقاط ضعف دانشگاه تهیه شد و در شورای برنامه­‌ریزی راهبردی طی جلسات متعدد مورد بررسی قرار گرفت. در گام بعد، بر اساس فرآیند نظرسنجی از تعدادی از اعضای هیئت علمی دانشگاه (که شناخت خوبی نسبت به دانشگاه و محیط آن داشتند)، فهرست یاد شده اصلاح و نهایی شد.

 

قوت‌ها:

۱- نشان و اعتبار (برند) دانشگاه

۲- توانمندی علمی و فنی استادان

۳- توانمندی ذهنی و استعداد دانشجویان

۴- انظباط حرفه‌ای و آموزشی در دانشگاه

۵- ارتباط دانشگاه با صنعت

۶- تجربه و توانمندی پژوهشی دانشگاه

۷- شبکه فارغ التحصیلان

۸- موقعیت بین‌الملی دانشگاه

فرصت‌ها:

۱- حرکت کشور در مسیر رشد و پیشرفت

۲- توجه کشور به فناوری‌های پیشرفته

۳- ضرورت ایجاد فرصت‌های شغلی برای نسل جوان

۴- حمایت از شرکت‌های دانش بنیان

۵- زمینه مساعد برای ارتقا روابط علمی بین‌المللی

۶- وجود اعتماد ملی و بین‌المللی به دانشگاه شریف

ضعف‌ها:

۱- محدودیت فضای فیزیکی

۲- ضعف امکانات کالبدی دانشگاه

۳- کمبود نیروی انسانی در سطح مدیران میانی

۴- کمبود منابع مالی

تهدیدها:

۱- کاهش تعداد متقاضیان آموزش عالی(به ویژه در رشته های فنی­‌مهندسی)

۲- مهاجرت نسل جوان و نخبگان

۳- محدودیت منابع مالی دولت برای کمک به دانشگاه‌ها

یک کارگروه (زیرمجموعه‌ای از شورای برنامه‌ریزی راهبردی) از تلاقی فرصت‌ها و تهدیدها از یک طرف و نقاط قوت و ضعف از طرف دیگر، ویرایش اولیه‌ای از چشم‌انداز دانشگاه را به شورای برنامه‌ریزی راهبردی پیشنهاد کرد. این چشم انداز سپس طی جلسات متعددی مورد بحث قرار گرفت و نهایتا در تاریخ ۱۳۹۵/۵/۶ به شورای دانشگاه ارائه و با اصلاحاتی به شرح زیر به تصویب رسید.

«چشم انداز (تصویر مطلوب آینده) دانشگاه صنعتی شریف»

دانشگاه صنعتی شریف در سال ۱۴۰۵ (افق ۱۰ ساله)، دانشگاهی تخصصی است پیشگام،الگو ساز و مرجع، که از بالاترین اعتبار علمی در کشور برخوردار است و در سطح بین المللی نیز دانشگاهی شاخص شناخته می شود.

این دانشگاه با جذب و شکوفا کردن استعداد بهترین دانشجویان و استادان، در حل مسائل اساسی کشور، توسعه سرمایه انسانی و توسعه پایدار جامعه، نقش برجسته ای ایفا می کند. به نحوی که فعالیت های آن موجب ارتقای موقعیت علمی و افتخار کشور در سطح منطقه و سطح بین المللی است

این دانشگاه همچنین بطور نسبی از خود گردانی مالی و استقلال عملیاتی برخوردار خواهد بود.

در عبارات بالا، چند واژه کلیدی وجود دارد که نیاز به تشریح دارند:

الف) دانشگاه پیشگام، الگو ساز و مرجع

منظور سرآمدی در میان دانشگاه‌­های کشور در سه حوزه زیر است:

سرآمدی در آموزش، از طریق:

  • ارایه برنامه­ های آموزشی و درسی روزآمد؛
  • کارگیری رویکردهای نوین (ازقبیل رویکرد فرآیندی به جای رویکرد رشته محور) در آموزش؛
  • ایجاد رشته‌­های جدید تخصصی و دوره­‌های میان رشته‌­ای و فرا رشته­‌ای مورد نیاز کشور؛
  • رتقای کیفیت دوره­‌های آموزشی؛
  • ارتقای اثر بخشی دوره­‌های آموزشی (به ویژه دوره­‌های کارشناسی).

سرآمدی در پژوهش و توسعه فناوری، از طریق:

  • کسب بالاترین درآمد اختصاصی از محل قراردادهای ارتباط با صنعت در میان دانشگاه­‌های کشور؛
  • پیشتازی در ایجاد و توسعه مراکز پژوهشی و توسعه فناوری مورد نیاز کشور، با تمرکز بر پژوهش­‌های بین­‌رشته­‌ای و چندرشته­‌ای؛
  • کسب رتبه برتر کشور و منطقه در چاپ مقالات کیفی با ارجاع بالا در مجله­‌های معتبر جهانی؛
  • کسب رتبه اول دانشگاه­‌های کشور و منطقه در تعداد (سرانه) ثبت اختراع.

سرآمدی در اثر بخشی اجتماعی، از طریق:

  • ترویج علم در جامعه؛
  • توسعه دوره‌­های تخصصی و مهارت‌آموزی (بدون اعطای مدرک رسمی) برای صنعت و اقشار مختلف اجتماعی در جهت اصلاح هرم دانشی و تخصصی جامعه؛
  • کسب رتبه اول در تاسیس شرکت­‌های دانش بنیان زایشی برآمده از تحقیقات دانشگاهی در میان دانشگاه‌­های کشور؛
  • ارایه مفیدترین راه حل­های علمی و مهندسی در رفع مسائل و معضلات اساسی کشور؛
  • هدفمند کردن پایان نامه­‌های کارشناسی ارشد و رساله­‌های دکتری همراستا با ماموریت دانشگاه؛
  • حضور موثر و مفید دانش آموختگان دانشگاه، با اخلاق حرفه­ای، در عرصه‌های مختلف اجتماعی و تصمیم­‌گیری؛
  • نقش آفرینی موثر در تصمیم­‌سازی و سیاست­‌گذاری کلان کشور در حوزه ماموریت دانشگاه.

ب) دانشگاه شاخص در سطح بین­ المللی

یعنی :

  • قرار گرفتن در زمره دانشگاه‌­های برتر منطقه­ و قاره آسیا؛
  • بیشترین تعداد دوره­‌های مشترک با دانشگاه‌­ها و مراکز معتبر بین­‌المللی در میان دانشگاه‌­های ایران؛
  • بیشترین تعداد طرح­‌های پژوهشی مشترک با دیگر دانشگاه­‌ها و مراکز معتبر دانشگاهی و صنعتی بین­‌المللی در میان دانشگاه‌های ایران.

ج) خودگردانی مالی نسبی

منظور برخوردار از منابع درآمدی اختصاصی و کمک‌­های مردمی (علاوه بر اعتبارات جاری و عمرانی دولتی)، حداقل به میزان منابع مالی دانشگاه­‌های همتای خود در منطقه است.

د) استقلال عملیاتی نسبی

به معنی برخورداری از استقلال تصمیم­‌گیری در مورد جذب دانشجو و استاد، توسعه برنامه­‌های آموزشی و درسی (رشته­‌ها و گرایش­‌ها) و مدیریت منابع مالی در چهارچوب قوانین و مقررات کشور است.